كسانی كه روزه بر آنها واجب نیست

مسأله 1725 ـ كسی كه بواسطه پیری نمی تواند روزه بگیرد، یا برای او مشقت دارد، روزه بر او واجب نیست ولی در صورت دوم باید برای هر روز یك مد كه تقریباً ده سیر است گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد.

مسأله 1727 ـ اگر انسان مرضی دارد كه زیاد تشنه می شود و نمی تواند تشنگی را تحمل كند ، یا برای او مشقت دارد ، روزه بر او واجب نیست ولی در صورت دوم باید برای هر روز یك مد گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد و احتیاط واجب آن است كه بیشتر از مقداری كه ناچار است آب نیاشامد و چنانچه بعد بتواند روزه بگیرد بنابر احتیاط واجب باید روزه‌هایی را كه نگرفته قضا نماید.

مسأله 1660 ـ كسی كه كفاره روزه رمضان بر او واجب است ، باید ( یك بنده آزاد كند یا) به دستوری كه در مسأله بعد گفته می‌شود دو ماه روزه بگیرد، یا شصت فقیر را سیر كند یا به هر كدام یك مد كه تقریباً ده سیر است طعام یعنی گندم یا جو و مانند اینها بدهد و چنانچه اینها برایش ممكن نباشد هر چند مد كه می تواند به فقرا طعام بدهد و اگر نتواند طعام بدهد باید استغفار كند، اگر چه مثلاً یك مرتبه بگوید « استعفرالله » و احتیاط واجب در فرض اخیر آن است كه هر وقت بتواند، كفاره را بدهد.

مسأله 1686 ـ كسی كه باید برای كفاره یك روز شصت فقیر را طعام بدهد اگر به شصت فقیر دسترسی دارد نباید به هر كدام از آنها بیشتر از یك مد كه تقریباً ده سیر است طعام بدهد،‌یا یك فقیر را بیشتر از یك مرتبه سیر نماید، ولی (چنانچه انسان اطمینان داشته باشد كه فقیر طعام را به عیالات خود می‌دهد یا به آنها می‌خوراند) می‌تواند برای هر یك از عیالات فقیراگر چه صغیر باشند یك مد به آن فقیر بدهد.

استفتائات مقام معظم رهبری

كفاره روزه و مقدار آن

سئوال 801 ـ آیا دادن پول یك مد طعام به فقیر تا با آن غذایی برای خودش بخرد، كافی است؟

جواب : اگراطمینان داشته باشدكه‌فقیر به وكالت ازاو طعام خریده و سپس آن را بعنوان كفاره قبول می‌كند، اشكال ندارد.

سئوال 802 ـ اگر شخصی وكیل در غذا دادن به عده‌ای از مساكین شود،‌آیا می‌تواند اجرت كار و پختن غذا را از اموالی كه به عنوان كفاره به او داده شده است، بردارد؟

جواب : مطالبه اجرت كار و پخت غذا برای وی جایز است، ولی نمی‌تواند آن را بابت كفاره حساب نماید و یا از اموالی كه باید به عنوان كفاره به فقرا داده شود، بردارد.

احكام خمس

مسأله 1751 ـ در هفت چیز خمس واجب می‌شود : اول : منفعت كسب : دوم : معدن : سوم : گنج : چهارم : مال حلال مخلوط به حرام : پنجم :‌جواهری كه بواسطه غواصی یعنی فرو رفتن در دریا به دست می‌آید :ششم :‌غنیمت جنگ : هفتم : زمینی كه كافر ذمی از مسلمان بخرد و احكام اینها مفصلاً گفته خواهد شد.

مصرف خمس

مسأله 1834 ـ خمس را باید دو قسمت كنند : یك قسمت آن سهم سادات است ، كه امر آن با حاكم است و باید آن را به مجتهد جامع الشرایط تسلیم كنند و یا با اذن او به سید فقیر، یا سید یتیم یا به سیدی كه در سفر درمانده شده بدهند. و نصف دیگر آن سهم امام علیه السلام است كه در این زمان باید به مجتهد جامع الشرایط بدهند یا به مصرفی كه او اجازه می دهد برسانند ولی اگر انسان بخواهد سهم امام علیه السلام را به مجتهدی كه از او تقلید نمی كند بدهد، در صورتی به او اذن داده می‌شود كه‌بداندآن مجتهد ومجتهدی كه ازاوتقلید می كند ،سهم امام علیه السلام رابه یك‌طور مصرف‌می‌كنند.

احكام زكات

مسأله 1853 ـ زكات نه چیز واجب است: اول : گندم. دوم : جو. سوم: خرما. چهارم: كشمش. پنجم: طلا. ششم: نقره. هفتم : شتر. هشتم: گاو. نهم: گوسفند. و اگر كسی مالك یكی از این نه چیز باشد ، با شرایطی كه بعداً گفته می شود باید مقداری كه معین شده به یكی از مصرفهایی كه دستور داده اند برساند.

شرایط واجب شدن زكات

مسأله 1855 ـ زكات در صورتی واجب می شود كه مال به مقدار نصاب كه بعداً گفته می شود برسد و مالك آن ، بالغ و عاقل و آزاد باشد و بتواند در آن مال تصرف كند.

مسأله 1856 ـ بعد از آن كه انسان دوازده ماه مالك گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره بود باید زكات آن را بدهد ولی از اول ماه دوازدهم نمی تواند طوری در مال تصرف كند كه مال از بین برود و اگر تصرف كند ضامن است و چنانچه در ماه دوازدهم بدون اختیار او بعضی از شرطهای زكات از بین برود زكات بر او واجب نیست.

زكات گندم و جو و خرما و كشمش

مسأله 1864 ـ زكات گندم و جو و خرما و كشمش وقتی واجب می شود كه به مقدار نصاب برسند و نصاب آنها 288 من تبریز و 45 مثقال كم است كه « 207/847» كیلوگرم می شود.

نصاب طلا

مسأله 1896 ـ طلا دو نصاب دارد: نصاب اول آن بیست مثقال شرعی است كه هر مثقال آن 18 نخود است ، پس وقتی طلا به بیست مثقال شرعی كه پانزده مثقال معمولي است برسد ، اگر شرایط دیگر را هم كه گفته شد داشته باشد انسان باید چهل یك آن را كه نه نخود می شود از بابت زكات بدهد و اگر به این مقدار نرسد زكات آن واجب نیست. نصاب دوم آن چهار مثقال شرعی است كه سه مثقال معمولی می شود یعنی اگر سه مثقال به پانزده مثقال اضافه شود ، باید زكات تمام 18 مثقال را از قرار چهل یك بدهد و اگر كمتر از سه مثقال اضافه شود ، فقط باید زكات 15 مثقال آن را بدهد و زیادی آن زكات ندارد و همچنین است هر چه بالا رود ، یعنی اگر سه مثقال اضافه شود ، باید زكات تمام آنها را بدهد و اگر كمتر اضافه شود ، مقداری كه اضافه شده زكات ندارد.

نصاب نقره

مسأله 1897 ـ نقره دو نصاب دارد: نصاب اول آن 105 مثقال معمولی است كه اگر نقره به 105 مثقال برسد و شرایط دیگر را هم گفته شد داشته باشد انسان باید چهل یك آن را كه 2 مثقال و 15 نخود است از بابت زكات بدهد و اگر به این مقدار نرسد، زكات آن واجب نیست. نصاب دوم آن 21 مثقال است یعنی اگر 21 مثقال به 105 مثقال اضافه شود ، باید زكات تمام 126 مثقال را به طوری كه گفته شد بدهد و اگر كمتر از 21 مثقال اضافه شود، فقط بايد زكات 105 مثقال آن را بدهد و زیادی آن زكات ندارد و همچنین است هر چه بالا رود، یعنی اگر 21 مثقال اضافه شود ، باید زكات تمام آنها را بدهد و اگر كمتر اضافه شود مقداری كه اضافه شده و كمتر از 21 مثقال است زكات ندارد. بنابراین اگر انسان چهل یك هر چه طلا و نقره دارد بدهد ، زكاتی را كه بر او واجب بوده داده و گاهی هم بیشتر از مقدار واجب داده است مثلاً كسی كه 110 مثقال نقره دارد، اگر چهل یك آن را بدهد ، زكات 105 مثقال آن را كه واجب بوده داده و مقداری هم برای 5 مثقال آن داده كه واجب نبوده است.

زكات شتر و گاو و گوسفند

مسأله 1908 ـ زكات شتر و گاو و گوسفند غیر از شرطهایی كه گفته شد ، دو شرط دیگر دارد: اول : آن كه حیوان در تمام سال بیكار باشد و اگر درتمام سال یكی دو روز كار كرده باشد، زكات آن واجب است. دوم: آنكه در تمام سال از علف بیابان بچرد ، پس اگر تمام سال یا مقداری از آن را از علف چیده شده ، یا از زراعتی كه ملك مالك یا ملك كس دیگر است بچرد زكات ندارد . ولی اگر در تمام سال یك روز یا دو روز از علف مالك بخورد ، بنابر احتیاط زكات آن واجب
می باشد.

نصاب شتر

مسأله 1910 ـ شتر دوازده نصاب دارد: اول : پنج شتر و زكات آن یك گوسفند است و تا شماره شتر به این مقدار نرسد زكات ندارد. دوم : ده شتر و زكات آن دو گوسفند است. سوم: پانزده شتر و زكات آن سه گوسفند است. چهارم: بیست شتر و زكات آن چهار گوسفند است. پنجم : بیست و پنج شتر و زكات آن پنج گوسفند است. ششم : بیست و شش شتر و زكات آن یك شتر است كه داخل سال دوم شده باشد. هفتم : سی و شش شتر و زكات آن یك شتر است كه داخل سال سوم شده باشد. هشتم : چهل و شش شتر و زكات آن یك شتر است كه داخل سال چهارم شده باشد. نهم : شصت و یك شتر و زكات آن یك شتر است كه داخل سال پنجم شده باشد. دهم: هفتاد و شش شتر و زكات آن دو شتر است كه داخل سال سوم شده باشد. یازدهم: نود و یك شتر و زكات آن دو شتر است كه داخل سال چهارم شده باشد. دوازدهم: صد و بیست و یك شتر و بالاتر از آن است كه باید یا چهل تا چهل تا حساب كند و برای هر چهل تا یك شتر بدهد كه داخل سال سوم شده باشد ، یا پنجاه تا پنجاه تا حساب كند و برای هر پنجاه تا یك شتری بدهد كه داخل سال چهارم شده باشد و یا با چهل و پنجاه حساب كند. ولی در هر صورت باید طوری حساب كند كه چیزی باقی نماند ، یا اگر چیزی باقی می ماند ، از نه تا بیشتر نباشد، مثلاً اگر 140 شتر دارد ، باید برای صد تا ، دو شتری كه داخل سال چهارم شده و برای چهل تا یك شتر ماده ای كه داخل سال سوم شده باشد بدهد.

نصاب گاو

مسأله 1912 ـ گاو دو نصاب دارد : نصاب اول آن سی تا است كه وقتی شماره گاو به سی رسید ، اگر شرایطی را كه گفته شد داشته باشد ، انسان باید یك گوساله ای كه داخل سال دوم شده از بابت زكات بدهد. نصاب دوم آن چهل است و زكات آن یك گوساله ماده ای است كه داخل سال سوم شده باشد و زكات مابین سی و چهل واجب نیست مثلاً اگر كسی سی ونه گاو دارد ، فقط باید زكات سی تای آنها را بدهد و نیز اگر از چهل گاو زیادتر داشته باشد تا به شصت نرسیده ، فقط باید زكات چهل تای آن را بدهد و بعد از آنكه به شصت رسید ، چون دو برابر نصاب اول را دارد ، باید دو گوساله ای كه داخل سال دوم شده بدهد و همچنین هر چه بالا رود ، باید سی تا سی تا حساب كند یا چهل تا چهل تا یا با سی و چهل حساب نماید و زكات آن را به دستوری كه گفته شده بدهد ، ولی باید طوری حساب كند كه چیزی باقی نماند ، یا اگر چیزی باقی می ماند از نه تا بیشتر نباشد، مثلاً اگر هفتاد گاو دارد ، باید به حساب سی و چهل حساب كند و برای سی تای آن زكات سی تاوبرای چهل تای آن زكات چهل تا را بدهد، چون اگر به حساب سی تا حساب كند ، ده تا زكات نداده می‌ماند.

نصاب گوسفند

مسأله 1913 ـ گوسفند پنج نصاب دارد: اول: چهل و زكات آن یك گوسفند است و تا گوسفند به چهل نرسد زكات ندارد. دوم: صد و بیست و یك و زكات آن دو گوسفند است. سوم : دویست و یك و زكات آن سه گوسفند است. چهارم : سیصدو یك و زكات آن بنا بر احتیاط واجب ، چهار گوسفند است. پنجم : چهارصد و بالاتر از آن است ، كه باید آنها را صد تا صد تا حساب كند و برای هر صدتای آنها یك گوسفند بدهد و لازم نیست زكات را از خود گوسفندها بدهد ، بلكه اگر گوسفند دیگری بدهد ، یا مطابق قیمت گوسفند ، پول بدهد كافی است ولی اگر بخواهد جنس دیگر بدهد، در صورتی بی اشكال است كه برای فقرا بهتر باشد، اگر چه لازم نیست.

مصرف زكات

مسأله 1925 ـ انسان می تواند زكات را در هشت مورد مصرف كند : اول : فقیر و آن كسی كه مخارج سال خود و عیالاتش را ندارد و كسی كه صنعت یا ملك یا سرمایه ای دارد كه می تواند مخارج سال خود را بگذراند، فقیر نیست. دوم: مسكین و آن كسی است كه از فقیر سخت تر می گذراند. سوم: كسی كه از طرف امام علیه السلام یا نایب امام مأمور است كه زكات را جمع و نگهداری نماید و به حساب آن رسیدگی كند و آن را به امام علیه السلام یا نایب امام یا فقرا برساند. چهارم: كافرهایی كه اگر زكات به آنان بدهند به دین اسلام مایل می شوند ، یا در جنگ به مسلمانان كمك می كنند. پنجم : خریداری بنده ها و آزاد كردن آنان. ششم: بدهكاری كه نمی تواند قرض خود را بدهد. هفتم : سبیل الله ، یعنی كاری كه مانند ساختن مسجد، منفعت عمومی دینی دارد، یا مثل ساختن پل و اصلاح راه كه نفعش به عموم مسلمانان می رسد و آنچه برای اسلام نفع داشته باشد به هر نحو كه باشد. هشتم: ابن السبیل ، یعنی مسافری كه در سفر درمانده شده. و احكام اینها در مسائل آینده گفته خواهد شد.

مسأله 1926 ـ احتیاط واجب آن است كه فقیر و مسكین بیشتر از مخارج سال خود و عیالاتش را از زكات نگیرد و اگر مقداری پول یا جنس دارد ، فقط به اندازه كسری مخارج یك سالش بگیرد.

مسأله 1928 ـ صنعتگر یا مالك یا تاجری كه درآمد او از مخارج سالش كمتر است، می تواند برای كسری مخارجش زكات بگیرد. و لازم نیست ابزار كار یا ملك یا سرمایه خود را به مصرف مخارج برساند.

مسأله 1930 ـ فقیری كه یادگرفتن صنعت برای او مشكل نیست ، بنابر احتیاط واجب باید یاد بگیرد و با گرفتن زكات زندگی نكند ، ولی تا وقتی مشغول یاد گرفتن است، می تواند زكات بگیرد.

مسأله 1931 ـ به‌كسی كه‌قبلاً فقیر بوده و می‌گوید فقیرم، اگر چه انسان از گفته او اطمینان پیدا نكند ، می شود زكات داد.

مسأله 1933 ـ كسی‌كه بایدزكات بدهد ،اگرازفقیری طلبكار باشد ،می تواند طلبی را كه از او دارد، بابت زكات حساب كند.

مسأله 1935 ـ چیزی را كه انسان بابت زكات به فقیر می دهد لازم نیست به او بگوید كه زكات است بلكه اگر فقیر خجالت بكشد ، مستحب است به طوری كه دروغ نشود به اسم پیشكش بدهد ولی باید قصد زكات نماید.

مسأله 1946 ـ به كسی كه معصیت كبیره را آشكارا بجا می آورد، احتیاط واجب آن است كه زكات ندهند.

مسأله 1950 ـ اگر پسر به كتابهای علمی دینی احتیاج داشته باشد پدر می تواند برای خریدن آنها به او زكات بدهد.

مسأله 1951 ـ پدر می تواند به پسرش زكات بدهد كه برای خود زن بگیرد پسر هم می تواند برای آنكه پدرش زن بگیرد زكات خود را به او بدهد.

مسأله 1955 ـ سید نمی تواند از غیر سید زكات بگیرد ولی اگرخمس و سایر وجوهات ، كفایت مخارج او را نكند و از گرفتن زكات ناچار باشد ، می تواند از غیر سید زكات بگیرد ولی احتیاط واجب آن است كه اگر ممكن باشد ، فقط به مقداری كه برای مخارج روزانه اش ناچار است بگیرد.

مسأله 1956 ـ به كسی كه معلوم نیست سید است یا نه ، می شود زكات داد.

مسأله 1957 ـ انسان باید زكات را به قصد قربت یعنی برای انجام فرمان خداوند عالم بدهد و در نیت معین كند كه آنچه را می‌دهد زكات مال است، یا زكات فطره ولی اگر مثلاً زكات گندم و جو برای او واجب باشد ، لازم نیست معین كند چیزی را كه می دهد زكات گندم است یا زكات جو.

مسأله 1966 ـ انسان نمی تواند زكاتی را كه كنار گذاشته ، برای خود بردارد و چیز دیگری بجای آن بگذارد.

مسأله 1967 ـ اگراززكاتی كه كنار گذاشته منفعتی ببرد مثلاً گوسفندی كه برای زكات گذاشته بره بیاورد، مال فقیر است.

مسأله 1973 ـ مستحب است زكات گاو و گوسفند و شتر را به فقیرهای آبرومند بدهد و در دادن زكات ، خویشان خود را بر دیگران و اهل علم و كمال را بر غیر آنان و كسانی را كه اهل سؤال نیستند بر اهل سؤال مقدم بدارد ولی اگر دادن زكات به فقیری از جهت دیگری بهتر باشد ، مستحب است زكات را به او بدهد.

زكات فطره

مسأله 1991 ـ كسی كه موقع غروب شب عید فطر بالغ و عاقل و هوشیار است و فقیر و بنده كس دیگر نیست باید برای خودش و كسانی كه نان خور او هستند ، هر نفری یك صاع كه تقریباً سه كیلو است گندم یا جو یا خرما یا كشمش یا برنج یا ذرت و مانند اینها به مستحق بدهد و اگر پول یكی از اینها را هم بدهد كافی است.

مسأله 1993 ـ انسان باید فطره كسانی را كه در غروب شب عید فطر نان خور او حساب می شوند بدهد ؛ كوچك باشند یا بزرگ ، مسلمان باشند یا كافر ، دادن خرج آنان بر او واجب باشد یا نه ، در شهر خود او باشند یا در شهر دیگر.

احكام قرض

قرض دادن از كارهای مستحبی است كه در آیات قرآن و اخبار ، راجع به آن زیاد سفارش شده است. از پیغمبر اكرم (ص) روایت شده كه هر كس به برادر مسلمان خود قرض بدهد مال او زیاد می شود و ملائكه بر او رحمت می فرستند و اگر با بدهكار خود مدارا كند، بدون حساب و به سرعت از صراط می گذرد و كسی كه برادر مسلمانش از او قرض بخواهد و ندهد، بهشت بر او حرام می شود.

احكام نذر و عهد

مسأله 2640 ـ نذر آن است كه انسان ملتزم شود كه كار خیری را برای خدا بجا آورد ، یا كاری را كه نكردن آن بهتر است برای خدا ترك نماید.

مسأله 2654 ـ اگر انسان از روی اختیار به نذر خود عمل نكند باید كفاره بدهد یعنی یك بنده آزاد كند یا به شصت فقیر طعام دهد یا دو ماه پی در پی روزه بگیرد.

مسأله 2658 ـ اگر نذر كند كه مقدار معینی صدقه بدهد چنانچه پیش از دادن صدقه بمیرد ، باید آن مقدار را از مال او صدقه بدهند.

مسأله 2659 ـ اگر نذر كند كه به فقیر معینی صدقه بدهد ، نمی تواند آن را به فقیر دیگر بدهد و اگر آن فقیر بمیرد ، بنابر احتیاط 1 باید به ورثه او بدهد.

مسأله 2663 ـ اگر برای خود امام علیه السلام چیزی نذر كند، چنانچه مصرف معینی را قصد كرده باید به همان مصرف برساند و اگر مصرف معینی را قصد نكرده باید به فقرا و زوّار بدهد، یا مسجد و مانند آن بسازد و ثواب آن را هدیه آن امام نماید و همچنین است اگر چیزی را برای امامزاده ای نذر كند.

مسأله 2664 ـ گوسفندی را كه برای صدقه ، یا برای یكی از امامان علیهم السلام نذر كرده اند ( پشم آن و مقداری كه چاق می‌شود جزء نذر است و) اگر پیش از آن كه به مصرف نذر برسد شیر بدهد ، یا بچه بیاورد باید به مصرف نذر برسانند.

احكام قسم خوردن

مسأله 2670 ـ اگر قسم بخورد كه كاری را انجام دهد یا ترك كند ، مثلاً قسم بخورد كه روزه بگیرد ، یا دود استعمال نكند، چنانچه عمداً مخالفت كند ، باید كفاره بدهد، یعنی یك بنده آزاد كند، یا ده فقیر را سیر كند ، یا آنان را بپوشاند و اگر اینها را نتواند باید سه روز ، روزه بگیرد.

احكام وقف

مسأله 2676 ـ اگر كسی چیزی را وقف كند ، از ملك او خارج می شود و خود او و دیگران نمی توانند آن را ببخشند ، یا بفروشند و كسی هم از آن ملك ارث نمی برد ولی در بعضی از موارد كه در مسأله (2094) و (2095) گفته شد فروختن آن اشكال ندارد.

مسأله 2686 ـ اگر ملكی را مثلاً بر فقرا یا سادات وقف كند یا وقف كند كه منافع آن به مصرف خیرات برسد ، در صورتی كه برای آن ملك متولی معین نكرده باشد ، اختیار آن با حاكم شرع است.

ـ اگر شخص مکلف اطمینان دارد که به مصرف فقرا می رسد مانعی ندارد .